Rozliczenie z byłym partnerem po rozstaniu – przepisy i możliwe roszczenia

Polskie prawo nie reguluje wprost konkubinatu. Sam fakt pozostawania w związku nieformalnym, wspólnego zamieszkiwania czy prowadzenia gospodarstwa domowego nie powoduje powstania majątku wspólnego z mocy ustawy, jak ma to miejsce w małżeństwie. Z tego względu po rozstaniu byłych partnerów nie stosuje się przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, ani wprost, ani w drodze analogii.

Rozliczenie konkubinatu następuje na podstawie przepisów prawa cywilnego. Wybór właściwej podstawy prawnej zależy od tego, jak partnerzy faktycznie ukształtowali swoje relacje majątkowe w czasie trwania związku.

Rozliczenie konkubinatu – podstawy prawne

Współwłasność i zniesienie współwłasności

Jeżeli partnerzy nabywali składniki majątkowe wspólnie, mogą stać się ich współwłaścicielami w częściach ułamkowych. W takim przypadku rozliczenie następuje w drodze zniesienia współwłasności.

Postępowanie to dotyczy wyłącznie udziałów współwłaścicieli i może polegać na:

• podziale rzeczy,
• przyznaniu jej jednemu współwłaścicielowi z obowiązkiem spłaty,
• sprzedaży rzeczy i podziale uzyskanej ceny.

Udziały wynikają z tytułu nabycia lub z udowodnionego wkładu finansowego. Nie powstają z samego faktu pozostawania w związku nieformalnym.

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 24 marca 2016 r., I ACa 1068/15:
„Charakter roszczeń majątkowych między byłymi konkubentami jest zależny od rodzaju praw do poszczególnych przedmiotów majątkowych, które nabyli podczas trwania związku. Rozliczenie według przepisów o zniesieniu współwłasności następuje, jeśli gromadzili wspólne oszczędności i nabywali z nich oznaczone rzeczy. W wypadku, gdy zachowywali odrębność dokonując jedynie przesunięć majątkowych między sobą, właściwe będą stosowane odpowiednio przepisy uzasadniające powyższe czynności prawne (np. normy prawne dotyczące nakładów na rzecz), a dopiero w ostateczności przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu.”

Nakłady na majątek byłego partnera

Jeżeli jeden z partnerów ponosił nakłady na składnik majątkowy należący wyłącznie do drugiego partnera, na przykład finansował budowę domu lub remont nieruchomości, możliwe jest dochodzenie ich rozliczenia.

Nakłady:

• nie powodują powstania współwłasności,
• nie tworzą udziału w rzeczy,
• nie prowadzą do nabycia prawa własności.

Roszczenia z tego tytułu mają charakter pieniężny i wymagają samodzielnej podstawy prawnej. Rozliczenie następuje nie poprzez zniesienie współwłasności, lecz poprzez odpowiednie roszczenia przewidziane w prawie cywilnym.

Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 6 października 2004 r., II CK 47/04:
„Ochrona interesów majątkowych konkubentów w ich wzajemnych stosunkach nie powinna być intensywniejsza niż ochrona małżonków w analogicznych stanach faktycznych. Oznaczałoby to bowiem naruszenie bezspornych preferencji prawnych przyznanych związkom małżeńskim formalnie zawartym. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że nie powstaje na rzecz współmałżonka współwłasność domu wzniesionego przez obojga małżonków w czasie trwania wspólności ustawowej na gruncie, do którego prawo przysługiwało wyłącznie jednemu małżonkowi.”

„Wzniesienie w czasie trwania konkubinatu domu przez obojga konkubentów na gruncie, do którego prawo własności przysługuje tylko jednemu z nich, nie powoduje powstania współwłasności zabudowanej nieruchomości na rzecz drugiego z konkubentów.”

Bezpodstawne wzbogacenie

Jeżeli brak jest innej podstawy prawnej rozliczenia, a jeden z partnerów uzyskał korzyść majątkową kosztem drugiego, możliwe jest dochodzenie roszczeń z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia.

W orzecznictwie podkreśla się, że bezpodstawne wzbogacenie ma charakter subsydiarny i znajduje zastosowanie w ostateczności.

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 27 września 2018 r., I ACa 397/18:
„W najnowszym orzecznictwie sądowym dominuje stanowisko, zgodnie z którym do rozliczenia konkubinatu, w tym nakładów dokonanych przez konkubentów na majątek jednego z nich, mają zastosowanie przepisy art. 405 i nast. k.c., chyba że szczególne okoliczności wskazują na istnienie innej podstawy tych rozliczeń.”

„Wspólny portfel” nie oznacza wspólnego majątku

Funkcjonowanie partnerów w oparciu o tzw. wspólny portfel nie prowadzi automatycznie do powstania wspólności majątkowej ani równości udziałów na zasadach przewidzianych dla małżeństwa. W przypadku ustalenia, że partnerzy nie rozdzielali dochodów ani wydatków, sąd może przyjąć – wyłącznie na potrzeby rozliczeń – że ponosili oni wydatki w równych częściach.

Takie ustalenie ma jednak charakter domniemania faktycznego i nie zwalnia strony z obowiązku wykazania podstawy prawnej roszczenia; nie stanowi ono domniemania prawnego ani nie uzasadnia stosowania przepisów o małżeńskiej wspólności majątkowej.

Pożyczka między partnerami

Środki przekazywane między partnerami w związku nieformalnym mogą stanowić umowę pożyczki, nawet jeżeli nie została ona zawarta w formie pisemnej. Samo przekazanie pieniędzy nie przesądza jednak o istnieniu pożyczki – konieczne jest wykazanie, że środki zostały przekazane z zamiarem ich zwrotu.

Zgodnie z art. 720 § 2 Kodeksu cywilnego, umowa pożyczki, której wartość przekracza 1000 zł, wymaga zachowania formy dokumentowej. Forma ta jest zastrzeżona dla celów dowodowych i jej niezachowanie nie powoduje nieważności umowy, lecz może istotnie ograniczyć możliwość jej udowodnienia w razie sporu, w szczególności poprzez wyłączenie dowodu z zeznań świadków lub z przesłuchania stron.

Praca partnera a rozliczenia po rozstaniu

Sama praca partnera, na przykład prowadzenie domu czy wykonywanie prac remontowych, nie powoduje automatycznie nabycia prawa do majątku drugiej strony. Jeżeli jednak doprowadziła ona do realnego wzbogacenia, możliwe jest dochodzenie rozliczenia pieniężnego, w szczególności na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu.

Dowody w sprawach o rozliczenie konkubinatu

W sprawach o rozliczenie majątkowe po ustaniu konkubinatu ciężar dowodu spoczywa na osobie dochodzącej roszczeń. Znaczenie mogą mieć w szczególności:

• potwierdzenia przelewów,
• umowy kredytowe i pożyczkowe,
• faktury imienne,
• korespondencja między partnerami.

Wsparcie prawne Kancelarii

Rozliczenie konkubinatu zawsze wymaga indywidualnej oceny. Kancelaria oferuje pomoc na etapie przedsądowym oraz reprezentację w postępowaniach sądowych dotyczących rozliczeń majątkowych po rozstaniu.

Dodatkowo Kancelaria przygotowuje projekty umów konkubenckich, które pozwalają uporządkować relacje majątkowe partnerów już na etapie trwania związku i mogą znacząco ułatwić późniejsze dochodzenie roszczeń w przypadku rozstania.